Taxus schaal met gebreken

De schatkist van de houtdraaier.

Voor het Engelse blad Woodturning, heb ik onderstaand artikel geschreven.

Klik op de foto voor het artikel.

Voor de houtdraaier is een goed gevulde en gevarieerde houtvoorraad een soort schatkist, een schatkist met ruwe diamanten, alleen nu in de vorm van hout.
Net als met echte diamanten is het de kunst om juwelen te maken van het ruwe materiaal.
Het kost heel wat tijd en inspanning om een goede houtvoorraad aan te leggen en als je dit eenmaal hebt, vraagt het ook om zorg en onderhoud.
Als houtdraaier ben je altijd op zoek naar hout en ben je alert als er bij je in de buurt bomen gekapt of gesnoeid worden.
Als je dan wat hout hebt kunnen vergaren, kun je het nog niet zomaar opslaan. Je zult het in handelbare stukken en/of planken moeten zagen, en zeer belangrijk, de kopse kanten goed verzegelen tegen te snel uitdrogen.
Zo, nu je een ruime houtvoorraad hebt aangelegd, het volgende wat je staat te doen is inspiratie opdoen en ideeën uitwerken en bekijken hoe je een en ander kunt vertalen naar het hout wat je hebt liggen.
Je kunt werken met gedroogd hout of je kiest ervoor om met nat hout aan de slag te gaan.
Zoekende naar een geschikt stuk hout in je houtvoorraad voor het project wat je in gedachte hebt, kom je tot je schrik tot de ontdekking dat, ondanks al je voorzorgsmaatregelen, het hout toch gespleten is of scheuren vertoont.
Ook zul je hout aantreffen wat zoveel gebreken e.d. heeft, dat je niet weet wat je hier nog mee zou kunnen doen. Veel stukken lijken waardeloos te zijn geworden, maar je hebt er zoveel tijd en energie in gestopt dat het zonde is om het weg te gooien.
Ook heeft elke houtdraaier wel eens ervaren dat, gedurende het draaien, er iets mis gaat of het hout vertoont verborgen gebreken waar je niet op gerekend had.
Soms lijkt het dan dat het hout weggooien nog de enige optie is, maar ook hier geld weer dat het zonde is om dit te doen na er al zoveel werk in gestopt te hebben.

Betekend dit dan nu einde verhaal ????

Nee hoor, er zijn nog voldoende mogelijkheden om dit soort situaties te tackelen.

Niet alleen bij houtdraaien, maar ook in vele andere disciplines geldt het volgende, het is erg moeilijk om fouten en/of gebreken te verbergen, doe je dit toch dan is de kans groot dat dit toch zichtbaar blijft.
Dit doet vervolgens alleen maar afbreuk aan het object.
Vaak is het veel beter om de fout of gebrek te accentueren, dit geeft het idee dat het zo bedoeld en bedacht is en geeft vervolgens een meerwaarde aan het object.
Het is altijd jammer om hout of een werkstuk waar al heel wat tijd en energie in is gestoken te moeten weggooien, daarom heb ik technieken ontwikkeld en toegepast om ogenschijnlijk waardeloze stukken hout of half gereed gedraaide werkstukken te redden.

Onderstaand enkele voorbeelden van dit soort technieken.

			De vaas in de linker foto is gemaakt van een kersen stammetje wat tijdens het drogen reeds gespleten was (zie foto rechts). Om het gebrek te accentueren is een lederen veter toegepast. Dit ontwerp is van te voren bedacht.

		De stam waaruit deze Taxus doos is gemaakt, had reeds enkele droogscheuren, wat vrij normaal is bij Taxus. Ik had gedacht deze scheuren weg te kunnen draaien, maar dat lukte niet. De kleinere scheurtjes zijn gedicht met secondenlijm en schuurstof, de grotere zijn geaccentueerd met koperen krammen, gemaakt van gestript elektriciteitsdraad.

			De gaten in deze Taxus vaas zijn gepland in het ontwerp van de vaas, echter er zat ook een scheur die niet weggedraaid kon worden. Als oplossing (in het werk) heb ik dezelfde techniek toegepast als bij de Kersen vaas met lederen veter. Maar omdat leer te dik zou zijn, heb de scheur "gecamoufleerd" met een pitriet veter. Hierbij waren de gaten erg handig, hierdoor kon ik met een spitsbektang het pitriet makkelijker vlechten.

Deze schaal van Gouden Regen is gedraaid uit een gedeelte van de stam waar deze begon om zich in tweeën te splitsen.
Als een schijf uit de boom bleef het hout wel bij elkaar, maar tijdens het draaien bleek al snel dat dit niet het geval zou blijven.
Tijdens het draaien van de buitenkant heb ik enkele Wengé zwaluwstaart stukken aangebracht om het geheel bijeen te houden na het draaien van de binnenkant van de schaal.
Deze zwaluwstaarten zijn diep ingelaten, zodat na het draaien van de binnenkant deze weer zichtbaar zouden zijn.

Omgaan met fouten en/of gebreken in hout.

De technieken en mogelijkheden in het omgaan met fouten of gebreken in hout zijn zeer gevarieerd, elke draaier gebruikt wel secondenlijm om scheurtjes te fixeren.
Kleine scheurtjes kunnen met secondenlijm en schuurpapier gemakkelijk dicht geschuurd worden en iets grotere scheuren kun je vullen met secondenlijm en schuurstof.
Ook kun je andere materialen gebruiken om de scheur juist te accentueren.
Er zijn genoeg houtdraaiers en vormgevers in hout, die de prachtigste objecten maken van perfect hout, maar ik wil graag laten zien hoe je een prachtig object kunt maken van een stuk hout wat je normaal gesproken weg zou gooien.

In mijn houtopslag vond ik een stuk Taxus wat erg geschikt was voor dit project, het zit vol spleten en scheuren en heeft ook enkele grote schors ingroeïngen.
Dit taxus was na het kappen meteen tot dikke planken verzaagd en heeft 12 jaar gelegen.
Ik hou van de grilligheid die Taxus eigen is, maar met dit stuk wist ik niet wat ik er mee aan moest, totdat ik het idee kreeg om over dit onderwerp een artikel te schrijven.
Hiervoor was dit stuk Taxus uitermate geschikt.

In onderstaand verhaal vertel en laat ik zien dat het niet altijd noodzakelijk is om een slecht stuk hout weg te gooien.

Foto 1

Dit is het stuk Taxus waarmee ik aan de slag ga.
In mijn enthousiasme, was ik vergeten om een foto van het ruwe stuk te maken, dus alles maar weer gouw bij elkaar gelegd.
In de schijf, is op ca. 5-7 cm. vanaf beneden een royale schorsingroei te zien.
Deze schorsingroei zou me later nog de nodige problemen geven.

Foto 2

Dit is de achterzijde van het stuk.
De afmetingen zijn: 40 cm. diameter x 10 cm. dik.

Het object wat ik ga maken is een schaal.

Foto 3

De achterkant van de schijf was redelijk vlak, zodat ik voor de eerste opspanning een grote schuurschijf heb gebruikt met het meedraaiend center als aandrukpunt.


Foto 4	Foto 5	Foto 6
Deze foto's laten de problemen zien waar ik mee te kampen kreeg, veel scheuren en speten, schorsingroei en bij foto 4 te zien, het hart was nog in het hout aanwezig. Al met al, een verschrikkelijk slecht stuk hout.

	Foto 7 Als eerste word het hout in balans gebracht, dit gebeurde met een op een snelheid van ca. 300-400 tpm. Een tijd geleden had ik een draaistroom moter en een frequentieregelaar geïnstalleerd, deze combinatie was nu wel erg handig. Met de frequentieregelaar kun je de snelheid van de draaibank zo aanpassen, dat de bank net niet gaat trillen. Met hout dat nog niet in balans is, is dit erg prettig.
	Foto 8 Bij een schaal wordt altijd eerst de onderkant gedraaid en vervolgens de bovenkant. Om dit te kunnen doen, wordt in de bovenkant van de schaal, het middendeel eerst vlak gedraaid en wordt er een gat in het centrum geboord voor opspanning op een schroefplaat.
	Foto 9 De schijf wordt omgedraaid en op een schroefplaat geschroefd. Het is best een groot stuk hout om deze op deze manier, op een enkele schroef op te spannen, maar door het schroefgat iets kleiner te boren dan gebruikelijk voor deze schroef, zit alles muurvast.
	Foto 10 Nu wordt eerst de bodem gevormd, dit doe ik met een 13 mm. schalenguts. Dit soort draaiwerk is niet zonder risico, zoals ik later zou ondervinden. Gezichtsbescherming is geen luxe, bij dit soort draaiwerk draag ik deze altijd.
	Foto 11 De gebreken worden beter zichtbaar. Schorsingroei, scheuren en het hart nog aanwezig in een kant van de schijf.
	Foto 12 De in foto 1 en 6 zichtbare schorsingroei is hier in volle glorie te aanschouwen. In eerste instantie heb ik geprobeerd om deze scheur met een wat dikkere secondenlijm te stabiliseren.
	Foto 13 Een close-up opname van de scheur met schorsingroei.
	Foto 14 Dit is de andere kant van de scheur, dit wordt dus de bovenkant van de schaal. Ondanks alle secondenlijm, kwam dit stuk bij het uitdraaien van de binnenkant toch los. Met een flinke klap tegen m'n bovenarm vloog dit stuk naar de andere kant van de werkplaats. De volgende dag vroeg mijn vrouw hoe ik aan die blauwe plek op mijn arm kwam, ik heb maar niet de waarheid vertelt.
	Foto 15 Nog meer scheuren.
	Foto 16 Een takaanzet met schorsingroei.
	Foto 17 Het hart met een jaarringscheur in een zijde van de schaal. Heb ik teveel gezegd dat dit een zeer slecht stuk hout was ?
	Foto 18 De buitenkant begint vorm te krijgen, een voet is gedraaid om de schaal te kunnen opspannen in de grote klauwen van m'n 4-klauw spankop.(zie foto 26)
	Foto 19 Alle scheuren worden gevuld met secondenlijm (waterdun en medium al naar gelang de grote van de scheur). Secondenlijm verkleurd het hout, maar daar maak ik me hier nog geen zorgen om, er volgt toch nog verdere afname van hout waardoor deze verkleuringen weer verdwijnen.
	Foto 20 Enkele diepere scheuren worden gestabiliseerd met zwaluwstaartklosjes. Deze klosjes zijn gemaakt van Gouden Regen (Laburnum), en worden dwars over de scheur geplaatst.
	Foto 21 Het uitsteken van de gaten voor de zwalustaarten is puur handwerk. Om ze ook zichtbaar te krijgen aan de binnenzijde van de schaal, dienen ze diep genoeg ingelaten te worden (ca. 20 mm.).
	Foto 22 De zwaluwstaarten ingelijmd, om alle kieren te vullen, gebruik ik een polyurethaan lijm (constructielijm). Met behulp van een lat en klemmen wordt een uitgebroken stuk uit de voet teruggelijmd.
	Foto 23 Door het lage toerental, vanwege de onbalans in het hout, was het ontzettend moeilijk om een goed snijresultaat te krijgen. Met een paar stukjes lood is de schijf wat beter gebalanceerd, waardoor het toerental wat omhoog kon om zodoende een beter snijresultaat rechtstreeks van de guts te verkrijgen.
	Foto 24 Schuren gebeurd met een schuurpad van 125 mm. in een boormachine. Geschuurd is met korrel 120 tot en met 400, daarna handgeschuurd met korrel 600.
	Foto 25 Veel van de scheuren en spleten zijn gevuld met secondenlijm en dichtgeschuurd. Omdat secondenlijm het hout verkleurd en deze verkleuring erg moeilijk met schuren te verwijderen is, wordt het hout eerst voorzien van een coating met sanding sealer. Sanding sealer is een blanke grondering die de porieën vult en dient als basis voor de verdere afwerklagen. Deze grondering voorkomt ook dat het hout door de secondenlijm verkleurd.
	Foto 26 De schijf wordt omgedraaid en opgespannen in de grote klauwen van de chuck.
	Foto 27 De schaal omgedraaid om de binnenkant te draaien. Vanwege de vele scheuren en spleten in het hout, is het belangrijk om op een juiste manier de guts te laten snijden en ook geen forse snedes bij de rand te maken. Door het handvat van de guts omlaag te brengen, wordt de snijhoek wat stijler en gaat maakt de guts een betere snit.
	Foto 28 Op deze manier krijg je een fijne snijdende guts, net als bij de schuine draaibeitel. Laat de vouw rusten op het hout en snij vanaf het midden naar buiten.(Het uithollen van de schaal gebeurd uiteraard van de rand naar het midden). Deze foto is gemaakt met flitslicht, hierdoor lijkt het alsof de schaal stil staat, maar je ziet de krullen er vanaf komen.
	Foto 29 Op deze foto is duidelijk te zien welk stuk er vanaf is gevlogen, met polyurethaanlijm is dit weer terug op z'n plaats gelijmd. Iets lager is een takaanzet met schorsingroei zichtbaar (dezelfde als in foto 16).
	Foto 30 Vanwege de slechte kwaliteit van dit stuk Taxus, had ik gekozen om de vorm heel simpel te houden en om er een metalen band omheen te leggen om alles bijeen te houden. Met een haakse slijptol worden twee stroken van een stuk plaat gesneden, hiervan wordt de band gemaakt.
	Foto 31 Twee stroken metaal worden op dezelfde breedte gemaakt als de buitenrand van de schaal, in dit geval 18 mm. Het stuk plaat wat ik had liggen was niet lang genoeg om de band uit een stuk te maken, dus werden het twee stroken die met behulp van klinknagels aan elkaar werden bevestigd.
	Foto 32 De klinknagels zijn gemaakt van gewone spijkers. In een stukje afvalijzer is een gaatjes met dezelfde diameter als de spijkers geboord.
	Foto 33 De kop van de spijker is gehamerd, zodat deze eruitziet als een handgesmede klinknagel.
	Foto 34 Met drie klinknagels zijn de twee stroken aan elkaar geklonken. De lengte van de klinknagel was ca. 1 mm. langer dan de dikte van beide stroken.
	Foto 35 De hoepel gereed, om de hoepel goed strak om de schaal te krijgen is de omtrek ca. 2 mm. kleiner gemaakt als de omtrek van de schaal. Met een oude "wielmakers" techniek wordt de hoepel om de schaal gelegd.
	Foto 36 Probeer niet om de hoepel op de juiste maat te maken, dit lukt bijna niet, het is veel makkelijker om hem iets kleiner te maken en vervolgens de rand van de schaal af te draaien totdat de hoepel bijna past.
	Foto 37 Dit is ongeveer de juiste maat voor de hoepel, hij past net niet. De hoepel zal hier ca. 1 mm. korter zijn dan de omtrek van de schaal.
	Foto 38 Door nu de hoepel te verwarmen, zal deze uitzetten en gemakkelijk over de rand vallen. Bij het afkoelen, krimpt de hoepel weer en zal muurvast om de schaal zitten.
	Foto 39 Ondanks dat de hoepel muurvast om de schaal zit, is dit niet voldoende om alles bijeen te houden. Ik had me van te voren al bedacht om de hoepel ook met handgesmede nagels vast te zetten. Dit was niet alleen een design ontwerp, maar ook noodzakelijk om de "losse delen" van de rand te fixeren.
	Foto 40 Ik had wat handgesmede nagels op voorraad, maar deze moesten nog wel wat aangepast worden. De onderkant van de koppen waren niet vlak, waardoor de nagels te ver zouden uitsteken uit de hoepel.
	Foto 41 Om de onderkant van de koppen vlak te maken, heb ik dezelfde techniek toegepast als bij de klinknagels. In een stuk afvalijzer is een gat geboord met een diameter van de dikte van de schacht van de nagels. De nagel wordt erin gestoken en de kop wordt gehamerd, dit maakt niet alleen de onderkant vlak, maar geeft de bovenkant van de kop een echte handgesmede look.
	Foto 42 Het mag duidelijk zijn dat je deze nagels niet zomaar in de rand van de schaal kunt slaan, de schaal zou dit niet overleven. De nagels waren te lang, ze zijn op de juiste maat afgezaagd.
	Foto 43 Waar de nagels komen, worden gaten geboord, 1 mm. groter dan de dikste schacht van de nagels. De eenvoudigste manier om de boorgaten te verdelen is, plak schilderstape om de rand en snij dit op de juiste lengte, neem de tape weer eraf en teken op de tape de boorgaten af. plaats de tape terug om de rand en markeer de boorgaten in de hoepel.
	Foto 44 De boorgaten worden gevuld met lijm uit een lijmpistool. De lijm dient niet alleen om de nagels vast te houden, maar ook om de reaktie van ijzer in Taxus (verkleuring) te voorkomen.
	Foto 45 Het werkt niet echt goed als de nagels meteen in de met lijm gevulde gaten worden gedrukt, doordat de nagel koud is koelt de lijm te snel af en gaat de nagel er niet helemaal in. Het beste is om eerst alle gaten met lijm te vullen, vervolgens worden de nagels met een brander verwarmd en kunnen ze gemakkelijk in de gaten gedrukt worden, hierbij zal de overtollige lijm uitgeperst worden.
	Foto 46 De verwarmde nagels worden in de lijm gedrukt. De uitkomende lijm kan, na afkoeling, met een mes weggesneden worden. Op deze manier zit de nagel gegarandeerd muurvast en de kop sluit vlak aan op de hoepel.
	Foto 47 De hoepel gemonteerd met de handgesmede nagels. De binnenzijde van de schaal wordt op de gebruikelijke manier gedraaid, hierbij worden de van de buitenkant ingelegde zwaluwstaarten zichtbaar.
	Foto 48 Een close-up van het "losse" stuk in de rand. Dit "losse" stuk wordt niet alleen met constructielijm op z'n plaats gehouden, maar ook door twee nagels in de hoepel.
	Foto 49 Een close-up van een zwaluwstaart die een scheur fixeert.
	Foto 50 Ik wist nog niet wat ik zou gaan doen met de scheur van het "losse" stuk rand, totdat ik een potje met metaalslijpsel zag staan> Dit slijpsel was afkomstig van een sleutelfreesmachine, wat ik een keer bewaard had. Dit slijpsel kon ik mengen met een 2-componenten epoxy lijm en hiermee de scheur vullen.
	Foto 51 Dit was een misser, ik dacht genoeg slijpsel in de epoxy gedaan te hebben, maar dit was niet zo. Tevens reageerde de epoxy zo snel, dat het te hard was voordat ik de scheur hiermee helemaal gevuld had.
	Foto 52 Na ca. 30 min., heb ik de nog niet volledig doorgeharde epoxy in de scheur, met een houtsnijguts zo'n 2-3 mm. diep weggestoken. Vervolgens heb ik pure metaalslijpsel in de scheur gedaan en dit doordrenkt met secondenlijm. Dit gaf wel het gewenste resultaat.
	Foto 53 Het overtollige slijpsel is met een schraper weggedraaid en de schaal is geschuurd met een schuurpad in de boormachine. Om de scheur geheel gevuld en glad afgewerkt te krijgen, kan het nodig zijn om de gehele procedure te herhalen. Dezelfde procedure is toegepast voor een schorsingroei in de bodem van de schaal.
	Foto 54 De schaal zover gereed met een enkele afwerklaag Lemon Oil. Ik heb de schaal eerst voor een periode van 2 maanden op een koele droge plaats weggezet om het hout nog wat te laten uitwerken. Ondanks dat het hout 12 jaar opgeslagen heeft gelegen, kan het nog altijd wat nawerken en kunnen er nog kleine scheurtjes ontstaan. Dus kun je je energie beter tot later bewaren totdat het hout stabiel is.
	Foto 55 Een close-up van de inleg met metaalslijpsel.
	Foto 56 Om de bodem te kunnen afwerken was een grote opspanschijf nodig. Ik heb hier enkele klossen opgeschroefd en vervolgens deze klossen op maat gedraaid zodat de schaal er klemvast inpast. Dit is wel een zeer delicaat klusje, omdat er veel ruimte tussen de klossen zit.
	Foto 57 De onderkant van de schaal, afgewerkt met een enkele laag olie.
	Foto 58 Nadat de schaal 2 maanden heeft kunnen uitwerken, wordt de schaal verder afgewerkt. Alle nog voelbare scheurtjes worden gelijmd met secondenlijm en glad geschuurd. Tijdens het draaiproces was de schaal geschuurd tot korrel 600, als afwerking wordt nu met korrel 1000, nat schuurpapier, de olie in het hout geschuurd. Het geheel wordt schoon geveegd en na 24 uur wordt nogmaals een laag olie aangebracht.
	Foto 59 En gereed is de schaal. Dit is het "juweel" wat is ontstaan uit een ogenschijnlijk waardeloos stuk hout.
	Foto 60 Dit is een ander voorbeeld van dezelfde techniek.